دوشنبه 12 مهر 1389 11:39 ب.ظ نظرات ()

بسطام جولانگاه تاریخ

پیدایش بسطام :

با استناد به كتابهای خطی موجود در بسطام قدیمی ترین سندی كه بر وجود تمدن بسطام دلالت می كند ماجرایی است كه مربوط به تعیین حدود قومس و طبرستانورودی مجموعه بسطام در زمان منوچهر پیشدادی (هم عصربا حضرت موسی ) می باشد و در آن زمان سرحدات بسطام را بعنوان مرز بین دو منطقه قومس و طبرستان در نظر میگیرند .

همچنین از واژه اوستایی  ویستاخما به معنی خیلی قدیمی و جاودان در اوستا آمده كه اشاره به بسطام دارد همچنین در زمان خسرو پرویز در اثر وقوع تنشی كه در دربار كه منجر به  كشته شدن تعداد زیادی از شاهزاده گان گردید دایی خسرو پرویز به نام وسطام  از ترس جان خویش از دربار فرار میكند و در مسیر حركتش به منطقه ی خوش آب و هوایی در حوالی بسطام فعلی میرسد و در این ناحیه ساكن  می شود و یاعث آبادی و رونق منطقه می شود و چون باعث شكوفایی تمدن منطقه گردیده بود نام منطقه را به احترام وی وسطام می گذارند و به مرور زمان به این واژه تبدیل به بسطام می شود .

 

 

 

طبیعت شهر بسطام در باستان :

هم اكنون كه به نقشه جغرافیایی ایران می نگریم مركز ایران را كویری وسیع در بر گرفته كه روزگاری نه چندان دور این كویر در زیر دریای مركز ایران وجود داشته كه اسناد بسیاری برای اثبات وجود این دریا می توان ذكر كرد كه از جمله این اسناد كشفیات باستان شناسی در جیرفت است كه علیرغم قرار گرفتن این شهر در كویر مركزی ایران لوازم ماهی گیری و قایق رانی در این منطقه یافت شده است ، همچنین وجود باتلاق در روستای طرود در 130 كیلومتری جنوب شاهرود در دل كویر ، و یا نام شهر شاهرود كه در نزدیكی بسطام واقع شده ، در هر نقطه ای از شاهرود با حفر زمین به بستر رودخانه میرسیم و این نشانگر وجود رودخانه ای بسیار عظیم می باشد كه به دریای مركزی ایران میریخته و همچنین نام شاهرود نشانگر این است كه رود های زیادی در این منطقه وجود داشته ولی این رود از همه بزرگتر بوده است .

پس با توجه به وجود این دریا بسطام بین دو دریا خزر و دریای مركزی واقع بوده است  و دارای آب و هوایی شبیه به مناطق حاشیه دریای خزر بوده است

و وجود این آب و هوا باعث رونق كشاورزی و برپایی شهر های بزرگ ، آباد و قنوات فراوان ، باغات وسیع كه گفته می شود طول این باغها تا روستای تیل آباد فعلی میرسیده همچنین این باغات آنقدر گسترده بوده كه گفته شده یك درخت انگور را تا 16 كیلومتر با تكنیك خوابانیدن گسترش داده بودند و این همه نشانی بر عظمت و رونق تمدن بسطام در دوران گذشته است .

 

بسطام از سلوكیان تا اشكانیان :

تمدن بسطام هر روز در حال گسترش و شكوفایی بیشتر بود تا زمانی كه آتش انتقام جویی و جهانگشایی اسكندر گجسته تمدن های دنیای قدیم را یكی پس از دیگری در خود فرو می برد و خاكسترشان می ساخت سپاهیان اسكندر بعد از رسیدن به بسطام شروع به غارت و كشتار مردم بی دفاع كردند و بعد از عبور شان از شهر چیزی جز دود وخاكستر و خون مردم بی گناه در شهر باقی نمانده بود . و در واقع همین عبور سپاه اسكندر از این منطقه خود گواهی است بر اینكه منطقه دالان الجاتیو قومس در ان دوران بسیار سر سبز و خوش آب و هوا بوده و دارای رود های فراوان بوده چون  اسكندر سعی میكرد سپاهش را از كنار  رودخانه ها و دریا ها عبور دهد تا دغدغه تامین آب و غذا برای سپاهش را نداشته باشد .

اسكندر در مسیر برگشت از هند به طرف بابل  نیز از منطقه قومس قصد عبور داشت كه در حوالی بسطام فعلی توسط اطرافیانش مسموم می شود و سپس در بابل میمیرد بعد از اسكندر سلوكیان بر ایران به مدت چندین سال حكومت كردند تا وقتی كه در سال 250 پیش از میلاد ارشك  موسس سلسله اشكانیان به كمك قبیله آپارنی منطقه هیركانه(گرگان) و پایتخت آن زدراكارته(استرآباد) را از سلطه سلوكیان به در آورد  و از این پس سلسله اشكانیان شروع به گسترش میكند و دوران سلطنت پارتی ها بر ایران آغاز می شود.

و با گسترش قدرت اشكانیان آنان توانستند مركز حكومت خود را به هكاتم پلیس یا صد دروازه (دامغان) تغییر دهند و بعد از آن اردوان همدان را تسخیر كرد اما آنتیخوس دوم آنها را از آنجا بیرون راند و در تعقیب اردوان تا هیركانه را غارت كرد كه زبانه های این آتش دوباره بسطام را در بر گرفت و این بار این ضربات آنقدر كاری بود كه اثرات آن تا زمان ساسانیان بر پیكر بسطام باقی ماند و این وسطام دایی خسرو پرویز بود باعث شكل گیری دوباره تمدن بسطام گردید.

 

بسطام در حمله اعراب و پس از آن :

سعد وقاص در سال 14 هجری قمری با یك لشكر 7000 نفری مدینه را به قصد فتح  امپراطوری ساسانی ترك كرد و بسمت عراق حركت كرد در سال 21 هجری قمری همدان وماهین و جی (اصفهان) بدست نعیم ابن مقرن  و ابوموسی اشعری فتح شد در سال 22 ه ق ری ، گرگان ، قزوین ، قومس ، خراسان و طبرستان فتح شدند. و این فتوحات تا پایان قرن اول هجری ادامه داشت كه جمعا فتح كامل ایران بدست اعراب 100 سال بطول انجامید و در این بین بسیاری از سربازان سپاه اسلام در شهر های ایران ساكن شده و با اهالی همان شهر آمیرش نمودند كه امروز ما در جامعه حاصل این آمیزش را نام های فامیلی مركب با عرب را می بینیم كه حاصل همان امیزش است .

قابل ذكر است كه در سال 30 ام هجری سپاه اسلام به فرماندهی حسن ابن علی و حسین ابن علی همراه با سعید ابن عاص جهت فتح كامل گرگان از جاده ری – خراسان صورت گرفته و شهر بسطام شاهد عبور این بزرگان بوده است كه فتح گرگان نیز به بركت حضور فرماندهانی قابل و دانا بدون خونریزی انجام می شود.

 

نابودی تمدن بسطام :

در كتاب سنی ملوك الارض و الانبیا آمده كه در سال 241هجری بلایای طبیعی فراوانی از جمله باریدن آتش از آسمان ( یا همان رعد و برق های فراوان و متعدد به مدت طولانی ) و زلزله وحشتناكی باعث مسدود شدن قنوات بسطام می شود و این امر باعث نابودی كشاورزی و باغات منطقه گردیده و به تبعه آن قحطی و شیوع بیماری های همه گیر آرام آرام تمدن بسطام را به زانو در آورد و به نابودی كشاند و از آن پس دیگر هیچ گاه بسطام نتوانست قدرت و عظمت سابق خود را از تاریخ باز پس بگیرد و همواره به صورت شهری كوچك باقی ماند

در كتاب تتمه المنتهی (محدث قمی) این زلزله را بگونه ای دیگر شرح داده است :

وی دامنه زلزله را بسیار وسیع ذكر میكند بطوری كه می گوید در یك ساعت تمامی شهر های اصفهان ، قم ، دامغان ، طبرستان و كاشان با خاك یكسان گردیدند

 

مجموعه تاریخی بسطام :

مجموعه بسطام به صورت یك نماد از دوره های تاریخی گوناگون ایران به تنهایی در بر گیرنده ی چندین دوره تاریخی بسیار مهم دوره قبل از سلجوقیان ، سلسله سلجوقی ، خوارزمشاهیان، حمله مغول ها و ایلخانیان و تیموریان  می باشد

در قرن دوم هجری بسطام یكی از برترین انسانها را از نسل بشر در خود پرورش داد ابو یزید نمایی زیبا از مجموعه  بسطامطیفوربن عیسی بن آدم سروشان ملقب به سلطان العارفین بایزید بسطامی در محله زرتشتیان بسطام در خانواده ی تازه مسلمانی چشم به جهان گشود تا با تلاش های خود در جهت اعتلای انسانیت و گسترش بینشی خاص در خدا پرستی تمام عمر خود را در این راه صرف كند و شاگردان بزرگی را پرورش دهد و امروز به عنوان یكی از اركان عرفان از شهرت جهانی برخوردار است . محل اقامت بایزید در همان مكانی بود كه امروز مجموعه بسطام واقع شده است و همچنین هنوز مسجد بایزید در مجموعه پا برجا است ، لازم به ذكر است  این مسجد در دوره های بعدی تاریخی بار ها و بار ها  مرمت و باز سازی شده است

 

منار سلجوقی :

منار سلجوقی

هم اكنون قدیمی ترین سازه ای كه در مجموعه به چشم می خورد منار سلجوقی است كه در كنار گنبد امام زاده قرار دارد و همانطور كه از اسمش پیداست در زمان سلجوقیان (قرن 4 ه.ق)  بنا گردیده  قابل ذكر است كه این بنا قدیمی ترین منار جنبان ایران می باشد در مركز این منار محوری چوبی قرار دارد كه با تكان دادن آن كل منار حركت میكند ولی امروزه متاسفانه در حال تخریب است .

 

مسجد بایزید :

این مسجد نیز هم زمان با منار در زمان سلجوقیان (قرن 4 ه.ق) ساخته شده است كه در دوره های بعدی بارها بازسازی شده است و دارای محرابی بسیار زیبا با گچبری های منحصر بفرد است همچنین در روی دیوار های مسجد در نزدیكی سقف هم آیاتی از قرآن با  گچبری های زیبایی نوشته شده كه در زمان قاجار بوسیله گچ پوشیده شده بودند كه به تازگی از زیر گچ بیرون اورده شده اند و همچنیناین مسجد دارای  زیر زمینی است كه گفته می شود خوابگاه مریدان و شاگردان بایزید بوده است ولی هنوز در حال كاوش است

 

 

بنای مجموعه بایزید :

همانطور كه گفته شد در زمان سلجوقیان در مجموعه بسطام مسجد و مناری ساخته شده بود كه در سال 613 ه.ق سپاه مغول وارد امپراطوری خوارزمشاهیان شده و از شرق آتش مغول ایران را به ویرانه ای بدل كرد و هیچ شهر آبادی برای ایران باقی نماند از این پس سلطه ایلخانان مغول بر ایران آغاز می شود سپس در سال 670 ه.ق سپاه مغول حمله تازه ای را برای سركوب مخالفان از جمله اسماعیلیه آغاز میكند كه در این حمله سپاهیان مغول به جهت اشنایی با فرهنگ ایرانی و اسلامی كمتر تخریب و بیشتر به آبادانی روی آوردند كه از آن جمله می توان به بسطام اشاره كرد .

هنگامی كه غازان خان سردارمغولی به همراه سپاه خویش به بسطام رسید بنای سلجوقی مسجد بایزید توجه او را جلب كرد و از سپاهیانش خواست كه راجع به بنا تحقیق كنند پس از آن كه متوجه شده آن بنا آرامگاه  امام زاده است به سپاهیانش دستور داد كه بنا را تخریب كنند و لی بعد از آنكه مردم بسطام از وجنات بایزید بسطامی برایش تعریف كردند به جهت انكه شیفته عرفان ایران بود دستور آبادانی بنا را صادر كرد .

 

غازان خان دستور داد گنبدی رفیع بسازند و جسد بایزید را به آن منتقل كنند كه شیوه معماری بنا كاملا گویای این است كه یك بنای ایلخانی می باشد . بعد از اتمام ساخت بنا كه حدود 17 سال بطول انجامید غازان خان اقدام به انتقال جسد نمود كه با مخالفت مردم مواجه شد و همچنین انتقال جسد به داخل سرداب زیر گنبد مخالف وصیت بایزید بود ، زیرا وی وصیت كرده بود كه مزارش سقف نداشته باشد. و این باعث شده كه غازان خان از تصمیمش منصرف شود سپس ایوان غازان خان را ساخت كه بنایی بسیار رفیع و زیباست این بنا نشان می دهد كه مجموعه دارای صحن دیگری بوده كه پس از تخریب آن صحن ایوان مسدود می شود   . پس از درگذشت غازان خان برادرش الجاتیو والی خراسان شد و ادامه ساخت بنا را پی گرفت و دالان الجاتیو را ساخت كه بسیار زیبا و خیره كننده است این دالان در گذشته ورودی اصلی مجموعه بوده است و در ساخت ان از لاجورد ایرانی استفاده شده همچنین گچبری های منحصر بفردی در این بنا به چشم می خورد .

این بنا در زمان ناصر الدین شاه قاجار باز سازی شده كه كتیبه ی آن در درون بنا به صورت گچبری دیده می شود .

همچنین برادر زاده بایزید معروف به بایزید ثانی كه یكی از مریدان بایزید بوده و گفته شده كه به بایزید بسیار نزدیك بوده در زیر دیوار این دالان مدفون است .

همچنین الجاتیو بعد ها  برای حفظ تقارن بنا گنبدی مشابه گنبد غازان خانی بر روی بارگاه امام زاده  می سازد

 

برج كاشانه (غازانه) :

برج کاشانه یكی دیگر از شاهكار های دوره ی ایلخانی برج كاشانه است كه در كنار مسجد جامع بسطام واقع شده این برج دومین برج سفالی ایران از نظر اهمیت بعد از میل گنبد  می باشد ارتفاع برج از بیرون 20 متر و از داخل 24 متر است در كاوش های اخیر درون برج سردابی 4 متری كشف شد كه این دلیل ارتفاع بیشتر برج از داخل می باشد این برج یك بنای 60 وجهی است كه گویا در ان زمان بعنوان به عنوان تقویمی خاص به كار می رفته و دلیل ساختار 60 وجهی آن رواج سیستم اعداد 60 60 تی یونانی در آن زمان در ایران می باشد . این برج به دستور غازان خان بنا شده و به همین دلیل به ان برج غازانه گفته میشده و به علت تلفظ مشكل آن به مرور زومان به كاشانه بدل شده در زمان زردشت در محل برج آتشكده ای وجود داشته كه بعد از حمله اعراب به بسطام آتشكده تخریب می شود و به جای آن مسجد جامع ساخته می شود .

صومعه بایزید :

این قسمت كه در واقع چله نشین و محل عبادت بایزید بوده از دو اتاق تو در تو تشكیل شده كه در درون این اتاق ها با گچبری های بی نظیری در زمان ایلخانی مزین گردیده  در بالای این دو اتاق ، اتاق دیگری وجود دارد كه به احتمال زیاد محل اقامت مادر بایزید بوده است

 

قنات بسطام:

قنات یكی از شاهكار های مهندسی بشر است  كه ابداع كننده این شیوه استخراج آبهای زیر زمینی بدون شك ایرانیان بوده اند در ایران قنوات بسیار قدیمی و شگفت انگیزی وجود دارد كه نشان دهدنده علم پیشینیان ما در زمینه علوم مختلف است یكی از عجیب ترین قنات های ایران قنات گناباد می باشد كه بسیار شگفت انگیز است زیرا سر چاه قنات دارای عمق بسیار زیادی(300 متر) است كه هنوز شیوه حفر آن مشخص نشده ، قنات بسطام نیز دارای قدمت بسیار زیادی است از داستانهایی كه راجع به بایزید و قنات نقل میشود می توان فهمید كه این قنات دارای قدمتی بیش از 1000 سال می باشد ، كه هنوز پا برجاست و آب آن مورد استفاده مردم بسطام قرار میگیرد.

 

مسجد جامع بسطام :

این مسجد در سال 706 ه.ق ساخته شده است دارای محرابی بسیار زیبا  با گچبری های خاصی  می باشد قابل ذكر است كه درب ورودی برج كاشانه از داخل همین مسجد می باشد.

 

سنگ قبر بایزید:

این سنگ قبر از جنس مرمر سفید رنگ می باشد و در واقع سنگ قبر متعلق به بایزید نمی باشد بر روی سنگ قبر نام شخصی به نام قاضی ملك از والیان منطقه بسطام نوشته شده و مشخص نیست كی و چگونه بر روی قبر بایزید گذاشاه شده است

 

شاهزاده افغان :

یكی از شاهزادهگاه افغانی كه یكی از معاونین سید جمال الدین اسد آبادی بوده در مسیر حركت خود در حال عبور از بسطام بوده كه در اثر مریضی در بسطام فوت میكند و با توجه به وصیت خود او  وی را درپایین پای  بایزید دفن میكنند.

 

سردابهای متعدد در زیر بنا ها :

به علت ارتفاع و وزن بسیار زیاد بنا ها و حفظ آنها از تخریب توسط زلزله در زیر بنای گنبد غازان خان و هم در زیر شبستان داخلی و چند جای دیگر سردابهای متعددی ساخته شده است و این نشان می دهد كه مهندس معمار سازنده این بنا های باشكوه نكات ایمنی ساختمان بنا را از نظر دور نداشته است

 

امیر تاج الدین بسطامی :

امیر تاج الدین بسطامی در زمان حكومت سلطان محمد خوارزم شاه والی بسطام بوده با توجه به شواهد تاریخی سلطان خوارزمشاهی به امیر تاج الدین بسیار اعتماد داشته و بین ایشان رابطه خاصی وجود داشته چون در مسیر فرارش از جلوی سپاه مغول از نیمی از شهر های قلمرو خود می گذرد و خزانه خود را به همراه می برد ولی هنگامی كه به بسطام می رسد خزانه خود را كه مقدار زیادی جواهرات گرانبها بوده را به امیر تاج الدین می سپارد و به فرار خود ادامه میدهد و سپاه مغول كه تمام ایران را برای یافتن آن گنج عظیم شخم زد هرگز نتوانست به آن دست یابد و این نشان میدهد كه احتمال دارد این گنجینه عظیم هنوز در جایی حوالی بسطام مخفی شده باشد.

 

اسامی بعضی از امراء منطقه بسطام و توابع و قومس :

1-    غسان بن عباد ، در زمان عباسیان

2-    طاهر بن حسین ، در زمان عباسیان

3-    امیر تاج الدین بسطامی ، در زمان خوارزمشاهیان

4-    امیر ولی پسر شیخ علی هندو ، در زمان مغول

5-    ابراهیم بن معاذ ، در زمان حكومت علویان

6-     سید قاسم بن علی ، در زمان حكومت علویان

7-    ابوالعباس بن ابی كالیجار، در زمان زیاریان و سامانیان

8-    ماكان پسر كاكی، در زمان زیاریان و سامانیان

9-    ابو قاسم سمیجور ، در زمان زیاریان

10-     رافع بن هرثمه ، در زمان مامون عباسی

11-     عبدالله خجستانی ، در زمان صفاریان

12-     تاج الدین توران شاه بن زردستان ، در زمان زیاریان

13-     نصر بن حسن فیروزان ، در زمان حكومت آل بویه

14-     ابو علی حموی ، در زمان زیاریان

15-     طغرل ، در زمان سلجوقی

16-     جمال الدین آی آبه ، در زمان سلجوقیان

17-     سیف الدین روس ، در زمان سلجوقیان

18-     علیشاه برادر سلطان محمد خوارزم شاه ، در زمان خوارزمشاهیان

19-     اركلی ، در زمان خوارزمشاهیان

20-     اسپهبد علاء الدوله ، در زمان سنجر سلجوقی

21-     اربرز ترك نژاد ، در زمان غزنویان

22-     درویش هندوی مشهدی ، در زمان سربداران

23-     امیر نصر الله ، در زمان سربداران

24-     خواجه نجم الدین علی موید ، در زمان سربداران

25-     ابراهیم خان بغایری ، در زمان كریم خان زند

26-     حسین قلی خان قاجار ، در زمان قاجاریه

27-     جعفر قلی خان قاجار، در زمان قاجاریه

28-     سلیمان خان دنبلی، در زمان قاجاریه

29-     محمد تقی خان حوانشیر، در زمان قاجاریه

30-     محمد تقی خان كشیك چی باشی، در زمان قاجاریه

31-     جان محمد خان دولو قاجار ، در زمان قاجاریه