مهرداد پنجشنبه 28 دی 1391 03:36 ب.ظ نظرات ()

کتاب دو جلدی «واژه‌نامه گویش باستانی سمنانی» روز پنج‌شنبه، سی و یکم مرداد ماه هشتاد و هفت در تالار آفرینش سمنان رونمایی و معرفی شد. این واژه‌نامه که به کوشش محمدحسن جواهری و  پرویز پژوم شریعتی گردآوری و تدوین گردیده است، همراه با یک لوح فشرده حاوی واژه‌ها و صدای تلفظ آنها توسط انتشارات آبرخ منتشر شده است.

در این آئین که بسیاری از اساتید، پژوهشگران و دوستداران فرهنگ و گویشهای بومی حضور داشتند، سخنانی نیز درباره ویژگی‌های گویش سمنانی، ریشه‌ها و روند تحول و تطور آن ایراد شد که مورد استقبال قرار گرفت.

پناهی سمنانی در پیامی که برای این آئین فرستاده بود، تدوین این کتاب را  «کاری کارستان» نامیده بود و  پرویز پژوم شریعتی در سخنانش با اشاره به اینکه گویش سمنانی از گویشهای بازمانده از زبان پهلوی است، به مشابهتهای این گویش با زبان اوستایی پرداخت و  تعداد کثیری واژه نیز به عنوان مصداق سخنانش برشمرد.

محمدحسن جواهری از دیگر مولفین این کتاب، ضمن اشاره به اینکه گردآوری این واژه‌نامه بیش از بیست سال به طول انجامیده است، با یادآوری لزوم حفظ  این گویش باستانی از طریق نشر آثار مکتوب مربوط به گویش سمنانی، از انتشارات آبرخ به خاطر قبول چاپ و نشر این واژه‌نامه سپاسگزاری کرد.

vazheh-nameh
مهدی قان‌بیگی هنرمند مطرح سرامیک نیز که به عنوان مهمان در این آئین حضور داشت، برگزاری چنین آئینها و معرفی آچنین آثاری را وظیفة همه مسئولین استان و دانشوران همه رشته‌های هنر و ادب و دانش دانست و اظهار امیدواری کرد که توجه به زبان و فرهنگ استان سمنان شتاب و کیفیت بیشتری به خود گیرد.

یادآوری می‌شود که آئین رونمایی این کتاب به کوشش انتشارات آبرخ، با مشارکت شرکت تعاونی آفرینشهای هنری سمنان و با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان میراث فرهنگی استان سمنان برگزار گردید.

_______________________________________

حیوانات و حشرات

ماچوكه māčū΄ka (ا.ما) ‌سگ‌ ماده

‌‌ماچه mā΄ča (ا.ما) ‌سگ‌ ماده ‌جوان، خر‌ ماده جوان

ماچهخره māčá  xára (ا.مر.ما) ماده خر، ماچه‌ الاغ

مادهروا mādá  rūwā΄   (ا.مر.ما) گربة ‌ماده

مادهگا mādá   (ا.مر.ما)َ‌گاو ماده

مادهورگ mādá verg  (ا.مر.نر) ماده گرگ (توضیح‌ آن‌ كه‌ این‌ واژه‌ مركب‌ دارای‌ مفهوم‌ مادین‌ «مؤنث‌» است، اما‌ از‌ نظر‌ دستوری‌ نرین «مذكر» است‌ زیرا‌ به‌ یك‌ حرف‌ صامت‌ ختم‌ شده است.

مالی mā΄li (ا .ج) ‌مجموعه‌ حیوانات ‌بار‌كش ‌‌كه در ‌یك‌ محل‌ باشند.

مایی māyi΄ (ا.نر) ‌ماهی

ماییخوره māyi΄ xö΄ra   (ا.مر.ما) ‌‌مرغ ‌ماهیخوار

مجّی mejji΄ (ا.نر) ‌نوعی ‌شتر ‌(از ‌اصطلاحات ‌شتر‌داران)

مر mar (ا.نر) مار

مرگوژا margūžā΄ (ا.ما) ‌گنجشك

مرگوژة كه margūžēká (ا.مصغ.ما) گنجشك‌ كوچك، بچه ‌گنجشك

مرگوژه وچا  margūžá  vačā΄  (ا.مر.ما) بچه ‌گنجشك

مرهوچا mará   vačā΄ (ا.مر.ما) بچه‌ مار

مغسه maqésa (ا.ما) مگس

ملّوغ mallöq (ا.نر) ‌ملخ

مورغابی‌یه mörqābi΄ya  (ا.مر.ما) ‌مرغابی   

مورغیحقّی mö΄rqi háqqi  (ا.مر.نر) مرغ ‌حق،‌ پرنده‌ای‌ از تیره‌ جغدها‌ كه‌ آوازی ‌شبیه‌‌ به «حق‌» دارد.

موریونه  mūryöná (ا.نر) ‌موریانه

موسا كوتقی mūsākūtaqi΄  (ا. مر. نر) نوعی‌ قمری ‌كه‌ به كبوتر ‌یا ‌كریم ‌شهرت‌ دارد.

میش miš   (ا.نر) ‌موش

‌‌میشه mi΄ša (ا.ما)میش، گوسفند‌ ماده

میمینه meymi΄na  (ا.ما) ‌میمون

میلكا milkā΄  (ا.ما) مورچه

ورا varā΄  (ا.ما) برة ماده

ورزوغ varzö΄q (ا.نر) وزغ، قورباغه

ورزوغه وچا varzöqá vačā΄ (ا.مر.ما) بچه قورباغه

ورگ verg (ا.نر) گرگ

وره vará (ا.نر) بره

ورة كه  varē (ا.مصغ.ما) 1ـ برة كوچك 2 ـ برة تودلی

هریسه herisá   (ا.نر) 1- خروس 2- خُلق‌ (در جملة: خلقم رابه تنگ آورد)

  برگرفته از: واژه نامه  گویش باستانی سمنانی - کاری از محمدحسن جواهری و پرویز پژوم

منبع : تکیه مرکزی پهنه سمنان

ادامه گویش سمنانی در ادامه مطلب


حیوانات و حشرات

ماچوكه māčū΄ka (ا.ما) ‌سگ‌ ماده

‌‌ماچه mā΄ča (ا.ما) ‌سگ‌ ماده ‌جوان، خر‌ ماده جوان

ماچهخره māčá  xára (ا.مر.ما) ماده خر، ماچه‌ الاغ

مادهروا mādá  rūwā΄   (ا.مر.ما) گربة ‌ماده

مادهگا mādá   (ا.مر.ما)َ‌گاو ماده

مادهورگ mādá verg  (ا.مر.نر) ماده گرگ (توضیح‌ آن‌ كه‌ این‌ واژه‌ مركب‌ دارای‌ مفهوم‌ مادین‌ «مؤنث‌» است، اما‌ از‌ نظر‌ دستوری‌ نرین «مذكر» است‌ زیرا‌ به‌ یك‌ حرف‌ صامت‌ ختم‌ شده است.

مالی mā΄li (ا .ج) ‌مجموعه‌ حیوانات ‌بار‌كش ‌‌كه در ‌یك‌ محل‌ باشند.

مایی māyi΄ (ا.نر) ‌ماهی

ماییخوره māyi΄ xö΄ra   (ا.مر.ما) ‌‌مرغ ‌ماهیخوار

مجّی mejji΄ (ا.نر) ‌نوعی ‌شتر ‌(از ‌اصطلاحات ‌شتر‌داران)

مر mar (ا.نر) مار

مرگوژا margūžā΄ (ا.ما) ‌گنجشك

مرگوژة كه margūžēká (ا.مصغ.ما) گنجشك‌ كوچك، بچه ‌گنجشك

مرگوژه وچا  margūžá  vačā΄  (ا.مر.ما) بچه ‌گنجشك

مرهوچا mará   vačā΄ (ا.مر.ما) بچه‌ مار

مغسه maqésa (ا.ما) مگس

ملّوغ mallöq (ا.نر) ‌ملخ

مورغابی‌یه mörqābi΄ya  (ا.مر.ما) ‌مرغابی   

مورغیحقّی mö΄rqi háqqi  (ا.مر.نر) مرغ ‌حق،‌ پرنده‌ای‌ از تیره‌ جغدها‌ كه‌ آوازی ‌شبیه‌‌ به «حق‌» دارد.

موریونه  mūryöná (ا.نر) ‌موریانه

موسا كوتقی mūsākūtaqi΄  (ا. مر. نر) نوعی‌ قمری ‌كه‌ به كبوتر ‌یا ‌كریم ‌شهرت‌ دارد.

میش miš   (ا.نر) ‌موش

‌‌میشه mi΄ša (ا.ما)میش، گوسفند‌ ماده

میمینه meymi΄na  (ا.ما) ‌میمون

میلكا milkā΄  (ا.ما) مورچه

ورا varā΄  (ا.ما) برة ماده

ورزوغ varzö΄q (ا.نر) وزغ، قورباغه

ورزوغه وچا varzöqá vačā΄ (ا.مر.ما) بچه قورباغه

ورگ verg (ا.نر) گرگ

وره vará (ا.نر) بره

ورة كه  varē (ا.مصغ.ما) 1ـ برة كوچك 2 ـ برة تودلی

هریسه herisá   (ا.نر) 1- خروس 2- خُلق‌ (در جملة: خلقم رابه تنگ آورد)

گا  gā (ا.ما) 1- گاو 2- كنایه از شخص كودن و خرفت

گا گورا  gāgūrā΄  (ا.مر.ما) گوساله

گا میشه  gāmi΄ša  (ا.مر.ما) گاو میش

گورا  gūrā΄ (ا.ما)گوساله (= گاگورا)

گو راز  görā΄z (ا.نر) 1- گراز، خوك وحشی 2- كنایه از كسی است كه دندانهای پیشین بلند دارد

گوره خره gūrá  xára   (ا.مر.ما) گورخر

گوسپند  gūspénd (ا .نر) گوسفند

گی گلوا كونه  gi  gelvā΄  kö´na  (ا.مر.ما) سرگین گردان، حشره‌ای از تیره سوسك‌ها كه فضولات حیوانات را به صورت گلوله در آورده و برای زمستان خود ذخیره می‌كند

لاس‌‌ lās (ا.نر) ‌‌سگ‌ نر

لاسه ‌‌´sa (ا.ما) ‌‌سگ‌ ماده

لاشخوره‌‌  lāšxö´ra (ا.مر.ما) 1 -‌ لاشخور، كركس 2- ‌جانوری‌ كه ‌قبر‌ها ‌را ‌می‌كَند ‌و ‌جسد ‌مردگان ‌را ‌می‌خورد.

لاكهپشته‌‌  lākapášta  (ا.مر.ما) لاك‌پشت، سنگ‌پشت

لكلكه lakléka (ا.ما) ‌لك لك (پرنده)

لل lal   (ا.نر) ‌لعل،‌ حشره‌ای از‌ راسته دوبالان، دارای بدنی باریك و كشیده كه در مناطق مرطوب زندگی می‌كند

لوتو lötö (ا.ما) ‌رتیل (= لوتوویله)

لوتوویره lötövi΄ra (ا.ما)‌ رتیل(= لوتوویله)

لوتوویلهlötövi΄la (ا.ما) ‌رتیل (= لوتوویره)

لوك lūk (ا.نر) ‌شتر‌ نر ‌قوی ‌هیكل

لیتوویله litövíla (ا.ما) ‌ رتیل (= لوتوویله، لوتوویره)

كاكول پر پا kākū΄l   par   pā (ص.مر) كبوتری كه كاكل بر سر و پرهایی بر پای دارد

كرجه karjá (ا.نر) كنه، حشره‌ای  گزنده كه از خون جانوران و انسان تغذیه می‌كند

كرزمولا karzamūlā΄ (ا.ما) نوعی سوسك سیاه

كرگه  kárga (ا.ما) مرغ

كرمی شب تابی kérmi šab  tā΄bi  (ا.مر.نر) كرم شب تاب

ككه káka (ا.ما) كك، حشره‌ای  كوچك و گزنده

كلا kelā΄ (ا.ما) كلاغ

كلا كشكی‌یه  kelā΄ kaški΄ya  (ا.مر.ما) كلاغ كشكی، زاغچه كه جثه‌ای  كوچكتر از كلاغ دارد، پرهای آن سیاه و سفید است و پرهای دم آن دراز است

كلا وچا kelā΄  vačā΄ (ا.مر.ما) بچه كلاغ، جوجه كلاغ

كنه  kená (ا.نر) كنه، حشره‌ای  كه به بدن حیوانات می‌چسبد و خون آنها را می‌مكد

كوتا kötā΄ (ا.ما) توله، بچه سگ و گرگ و شغال …

كوتر kūtér (ا.نر) كبوتر (در تهران: كفتر) دكتر ستوده واژة «كوتره» را نیز برای كبوتر ماده ثبت كرده است ولی این واژه امروزه معمول نیست.

كوتره وچا kūtéra  vačā΄ (ا.مر.ما) جوجه كبوتر

كورا körā΄ (ا.ما) كّره، بچه جانورانی چون خر، اسب، شتر

كوره پشه kūrá  pašá (ا.مر.نر) پشه خاكی (حشره‌ای است ریز)

كورّه خركه körrá xarká (ا.مر.ما) كره خر كوچك

كوكه  kö΄ka (ص) كُرچ، مرغی كه از تخم باز ایستاده

كوكه kówka (ا.ما) كبك

كوكه كرگه köká  kárga (ا.مر.ما) 1- مرغ كرچ 2- كنایه از كسی كه زیاد حرف می‌زند

 شادندونهšādendöná  (ا.مر.نر) نوعی زنبور درشت

شادی‌یه  šādi΄ya  (ا.ما) عنتر، میمون

شغاله  šeqā΄la (ا.ما) شغال

شو پره  šowpára  (ا.مر.ما) شب‌پره، پروانه

شوكلاسه šowkelā΄sa  (ا.مر.ما) شغال پیر

شوكوره šowkū΄ra(ا.مر.ما) شبكور، خفاش

شه مولا šemūlā΄   (ا.ما) مورچه ریز

شیشك šišék (ا.نر) گوسفند نر یكساله

شیكاری اسبه šikāri΄ esbá (ا.مر.نر) سگ شكاری، سگ تازی

شیه‌یه میلكا šiyá milkā΄ (ا.ج) خیل مورچگان

صَرایی مَرگوژا  saarāyi΄  margūžā΄   (ا.مر.ما) گنجشك‌ صحرایی، كاكلی

صَرایی‌میش  saarāyi΄ miš (ا.مر.نر) موش صحرایی

طاووسه tāvū΄sa (ا.ما) طاووس

طوطی‌یهtūti΄ya (‌ا.ما) ‌طوطی

عوقابه  öqā´ba (ا.ما) عقاب (پرنده شكاری)

غازه´za (ا.ما) ‌غاز، ‌پرنده‌ای از تیره‌ مرغابیان

غلمیسه‌‌ qalemi΄sa (ا.ما) 1-‌ سوسمار 2-كنایه از ‌آدم ‌ضعیف ‌و ‌لاغر

قاطر qātér (ا.نر) قاطر، استر (قاطر حیوانی خنثی است ولی این واژه از حیث دستوری «نرین» است، زیرا اسامی در گویش سمنانی تنها دو جنس نرین و مادین را دارند)

قرقاوله qarqāvö΄la  (ا.ما) قرقاول، پرنده زیبا و حلال گوشت

قمری‌یه  qömri΄ya  (ا.ما) 1- قمری (پرنده) 2- كلم قمری

قناری‌یه  qenāri΄ya(ا.ما) قناری (پرنده زرد خوشخوان)

قوئه qū΄wa  (ا.ما) قو (پرنده‌ای شبیه غاز)

قوچ qūč  (ا.نر) گوسفند نر چهار ساله

قوش  qūš (ا.نر) قوش (پرنده شكاری)

دق daq (ص) گوسفندی كه شاخ ندارد

دندونه  dendö (ا.نر)1- زنبور2- دندانه لب بام 3- دندانه شانه

دندونه پوریه dendö   pūri΄ya   (ا.مر.ما) لانه زنبور

دومار  dömā΄r (ا.مر.نر) بره یا بزغاله‌ای كه از دو مادر شیر می‌خورد

رشكه réška (ا.ما) رشك، تخم شپش

روآ rūwā΄ (ا.ما) گربه

روآ وچا rūwā΄  vačā΄ (ا.ما) بچه گربه

روئة rūwē´ (ا.ج) 1ـ روده‌ها 2ـ گربه‌ها

روبّا röbbā΄ (ا.ما) روباه

زالوئه zālū΄wa (ا.ما) زالو

زرد اسبه zard  esbá (ا.مر.نر) سگ زرد، در مقام توهین به كسی گویند كه رنگش زرد و خیلی ناتوان است

زرده دندونه zardá   dendö (ا.مر.نر) زنبور طلایی

زردهگا  zardá   (ا.مر.ما) گاو زرد

زل  zel (ص) گوسفند بدون دنبه

ساره´ra (ا.ما) سار، پرنده‌ای است كوچك كه معمولاً زمستانها به مناطق گرمسیر مهاجرت می‌كند

ساسه  sā΄sa(ا.ما) 1- ساس، حشره‌ای كوچك و گزنده 2- خوشة خالی از حبة انگور

سپله  sepála (ا.ما) مگس درشتی كه روی چهارپایان می‌نشیند و خون می‌مكد

سورخه سینا sörxá sinā´   (ا.مر.ما) سینه سرخ، پرنده‌ای است

سوزه جوم جوما   sowzá jömjömā΄  ( ا.مر.ما) سبزه قبا، پرنده‌ای‌ است رنگین بال

سیسرگه sisérga   (ا.ما) سوسك

سیسكه si´ska  (ا.ما) پرنده‌ای كوچك

سیس مره  sismára(ا.ما) سوسمار، كنایه از شخص لاغر و موذی

بختك  baxték  (ا.نر) گوسفند دوساله

بخته  baxtá (ص) گوسفند پرواری

بغوئه baqū΄wa (ا.صو/ ا.ما) كبوتر به  زبان كودكان

بله بان ballebā΄n (ا.نر) شتر نر دو ساله (= بله وان)

بله وان ballevā΄n (ا.نر) شتر نر دو ساله (= بله بان)

بوزكپل  böz  kapél (ص. مر) بزكپل, كنایه ازاسب و خر و قاطری كه كپل لاغرداشته باشد

بوزمجاbözmajjā´ (ا.مر.ما)1ـ بزمجه, سوسمار 2-كنایه از آدم  بدجنس

بوزنه bözená (ص.نس) 1ـ آنچه منسوب به بزاست 2-گلةبز

بوزه bö΄za (ا.ما) بز

بوزه‌سفا bözásefā΄ (ا.مر.ما)  بزمجه, سوسمار

بیابونی میش  biyāböni΄  miš (ا.نر. مر) موش صحرایی

پاجنگ pājéng (ا.مر.نر) 1ـ بزِ نرِ چهار بُر به بالا كه تخم آن را كشیده‌اند وتا پانزده من تبریز بار می‌كشد2ـ كَل های (بزهای نر) سه بر وچهار بُركه پشم آنها را نزده‌اند و بلند وآویخته است وجلو دارگله هستند

پرّشی perreši΄ (ص.نس) پرنده ای كه تازه قادر به پرواز شده

پروانا parvānā΄ (ا.ما) 1ـ پروانه، شاپرك 2- پروانة اتومبیل 3- نامی زنانه (پروانه)

پری میلكا pari΄   milkā΄ (ا.مر.ما) مورچه پردار

پشه pašá (ا.نر) پشه

پلنگ  paléng (ا.نر) 1ـ پلنگ2ـ نامی برای سگهای خالدار گله

پلنگه وچا palénga   vačā΄ (ا.مر.ما) بچه پلنگ

پورشته گا   pör  šetá   gā  (ا.مر.ما) گاوپرشیر

تاختاخه tāxtā΄xa (ا.ما) شغال به زبان كودكان

تازی یه tāzi΄ya (ا.ما) 1ـ سگ تازی 2ـ كنایه از لاغری و چالاكی

توپوزه tūppö´za (ا.ما)میمون، عنتر

جوغده Jö΄qda (ا.ما) جغد، بوم

چاروا čārevā΄ (ا.ما) كنایه از «الاغ» است. این واژه در فارسی چارپا یا چهارپا است كه برای حیوان باركش به كار می‌رود

چوتا čūtā΄ (ا.ما) جوجه، بچه مرغ و خروس و پرندگان

حشرا hašerā΄ (ا.ما) حشره، جانور كوچك

خرچنگال xarčengā΄l  (ا.مر.نر) خرچنگ، كنایه از آدم خپله و دست و پا كوتاه

خرس xers (ا.نر) خرس، كنایه از شخص گندة تنبل

خرسه وچا xersá  vačā΄ (ا.مر.ما) بچه خرس،توله خرس

خروسی لاری xorū΄si  lāri΄ (ا.مر.نر)1- خروس لاری (نوعی خروس كه دارای گردن بلند و بدون پر است)

 آخورا āxūrā΄   ( ا. ما ) خرخاكی، خر خدا

آخورة كه  āxūrēká (ا. مصغ. ما) خرخاكی، خر خدا

آروونكه  ārevönéka (ا. مصغ. ما) جانوری كوچك شبیه موریانه كه در زیر زمین لانه می سازد . دهانه لانه‌اش به شكل قیف و دیوار های آن از خاك لغزنده است. مورچه یا دیگر حشرات كه در این دام قیفی شكل افتند شكار این جانور می شوند

آشی  āši΄ (ا. نر) كره شتر یكساله

آهو  āhū ( ا . نر) آهو

آهوكه  āhūká (ا . مصغ – ما) آهوی كوچك

آهو ورا āhū  varā΄  ( ا . مر . ما) آهو بره ماده

آهووره  āhū  vará (ا.مر.نر) آهو بره نر

آهوورة كه āhūvarē`  (ا.مصغ- ما) بچه آهوی كوچك، آهوبره كوچك

ارغونا arqönā΄  (ا . ما) شتر ماده چهار ساله

اروونه arvö (ا .نر)شتر نر چهارساله

اژدهار eždehā΄r  (ا.– نر) اژدها، جانور افسانه ای

اسب  asb (ا . نر) اسب

اسبزه esbéza (ا .ما) شپش، شپشه غلات

اسبه  esbá (ا . – نر) سگ

اسبه كوتا  esbá   kötā΄  (ا .مر. –ما) 1ـ توله سگ ( بچه سگ )

او دوزدكهowdözdéka (ا.مصغ.ما) آبدزدك، حشره‌ای كه آفت ریشة گیاهان است. (=  بشر)

اوردكه ördéka (ا.ما) اردك، مرغابی

اوشتور öštö΄r (ا.نر) شتر

اوشتوركه öštörká (ا.مصغ.ما) 1- شتر كوچك 2ـ نوعی بازی

اوشتوره میلكا öštörá  milkā΄ (ا.مر.ما) مورچه شتری، گونه ای مورچه درشت